برنامه ی درسی در مسیر شکوفایی بشر

برداشتي از  كتاب روش شناسي مطالعات برنامه درسي ادموند سی شورت

معانی و مفاهیم :

اگر معني واژه ها در كاربردهاي خود و مقصود كاربران از واژه ها معلوم نشود، واقعه فهم مطلب به طور صريح و روشن اتفاق نمي افتد و علاوه براين مخاطبان دچار بدفهمي متن مي گردند وتفسيرهايي مخالف مقصود مورد نظر خواهند داشت . فهم و تفسير پديده ها از يكديگر جدا نمي باشند . تا آنجا كه بسياري از متفكران براي فهم و تفسير ماهيتي مشترك قائل شده اند .

قابليتهاي ذهني انسان به گونه اي است كه قادر مي باشد براي هر پديده اي معناسازي كرده ويا در پي كشف معناي آن برآيد. چنين قابليتي را استعداد تفسيري يا پديدارشناسي بشر ناميده اند. به طور خلاصه هدف تفسير موضوع ، وصول به معناي آن است . به گفته ديگر معنا، محصول فرايند فهم است .  شناخت و فهم يك پديده در گرو شناخت كليتي است كه آن پديده در آن واقع شده است  .

هرمنوتیک (Hermeneutics)‏ دانشی است که به «فرایند فهم یک اثر» می‌پردازد و چگونگی دریافت معنا از پدیده‌های گوناگون هستی اعم از گفتار، رفتار، متون نوشتاری و آثار هنری را بررسی می‌کند. دانش هرمنوتیک با نقد روش‌شناسی، می‌کوشد تا راهی برای «فهم بهتر» پدیده‌ها ارائه کند؛ اگرچه گروهی از نظریه‌پردازان هرمنوتیک، با ایجاد و تبیین «روش» در مسیر فهم مخالفند و «فهمیدن» را یک واقعه می‌دانند که قابل اندازه‌گیری و روش‌مندسازی نیست.

به زبان ساده‌تر، دانش هرمنوتیک به دنبال یافتن پاسخی برای این پرسش است که آیا روش و راهکاری وجود دارد تا خوانندگان یک متن و یا بینندگان یک اثر هنری، با به‌کارگیری آن روش، به دریافت معنای ثابت و مشخصی از آن اثر یا متن دست یابند؛ یا این که درک و فهم هر مخاطبی مختص اوست وبادیگری تفاوت دارد؟!

در برابر واژه هرمنوتیک، بیشتر ازکلمه «تفسير» و یا «تأویل» استفاده می‌شود، هرچند که این دو لفظ، ترجمه‌های مناسبی برای واژه هرمنوتیک نیستند.( به نقل از: دانشنامه ويكي پديا )

به عنوان مثال اگر پژوهشگري مي‌کوشد اين مسئله را مشخص کند که آيا معلم در جريان ارزشيابي بايستي به پيش‌فهم‌هاي خود توجه داشته باشد؟ ويا به ملاحظه اين امر ‌بپردازد که آيا معلم مي بايست کوشش ‌کند به افق فکري دانش‌آموزان وارد شود؟ بايستي به سبك تحقيق با استفاده از اصول هرمنوتيك روي آورد.

همانگونه که بیان شد، انسان نیازمند ورود به تفسیر زندگی و دنیای اطراف خود است . این نیاز در تعابیر یونان باستان نیز مشاهده می گردد که به نام " فلسفه عملی " معروف است . تفسیر معانی سبب مولد بودن انسان است . هرمنوتیک از جریانهای فکری فراگیر در زمان معاصر به شمار می رود. این واژه را می توان در همه عرصه های علمی مشاهده کرد. از سنتهای قدیمی  فلسفه و الهیات گرفته تا  نقدهای ادبی جدید . در سالهای اخیر متون هرمنوتیک روانشناسی و اقتصاد نیز مطرح گردیده اند . کشور کانادا در شکل دادن به اولین جامعه ای که مشخصاً معطوف به استنباطهای هرمنوتیکی و تفکر پست مدرن است ، در جهان شناخته شده می باشد .

در فضای تعلیم و تربیت ، تصورات هرمنوتیک چالشهایی را برای پژوهش ایجاد می کند که در آن منظور ما از واژگانی چون برنامه درسی، پژوهش و آموزش مورد سوال قرار گرفته و به چالش کشیده می شود . به عنوان مثال درک مشخصی از دنیای فراگیر و مسائل مربوط به وی نظیر: رشد، شناخت و پیشرفت مورد نیاز است .

ويا در دنياي فرزندپروري ، والدين بايستي به اين سوال پاسخ دهند كه : "معني فرزند چيست؟" اين سوال از سوي مسئولين نهادهاي آموزشي و پرورشي هم نيازمند پاسخگويي منطقي است . بيانيه اخير سازمان ملل در باره حقوق كودكان نشانگر اين واقعيت است كه عليرغم صرف هزينه هاي بسيار زياد براي تعليم و تربيت ، در كشورهايي نظير: آمريكا و كانادا و جهان سوم ، كودكان بيش از همه مورد غفلت قرار گرفته اند . اين واقعيت حكايت از اين دارد كه معناي درست و دقيقي از "كودك" و شرايط وي به عمل نيامده است . نكته اي كه در پايان اين بخش از بحث لازم به ذكر است اينكه در تفاسير هرمنوتيكي هدف از تفسير فقط يك تفسير ديگر نيست ، بلكه هدف آزادي انسان در كسب بصيرت ، هويت و حرمت و دريافت معاني مي باشد .

سرشت پژوهش هرمنوتيك :

در اين قسمت به بررسي چگونگي استفاده از سنت هرمنوتيك در برنامه ريزي درسي ، پژوهش و آموزش خواهيم پرداخت . آيا چيزي تحت عنوان روش هرمنوتيكي پژوهش كه بتوان آن را براي برنامه درسي ، تحقيق و تعليم و تربيت به كار برد ، وجود دارد ؟ تصورات هرمنوتيكي در نظريه پردازي تعليم و تربيت غربي ، با دو رويكرد مرسوم " سنت آگاهي " و " سنت انتقادي " خود را نمايان كرده است . " سنت آگاهي " ادراك انسان را به عنوان وسيله اي كه از طريق ذهن مي تواند به واقعيت دست يابد ، معرفي مي نمايد . اين سنت، تصميم گيري برنامه درسي در خصوص ميزان درستي و صحت ايده ها را به داوري گذاشته و به قضاوت در تعيين درجه واقعي بودن نظريه هاي برنامه درسي مي پردازد . بنابراين سنت آگاهي در هرمنوتيك اساساّ محافظه كارانه است .

" سنت انتقادي "  مبتنی بر نظریه انتقادی است . نظریه انتقادی جنبشی فکری- فلسفی و منتقد جامعه و فرهنگ در سرتاسر علوم اجتماعی و انسانی می‌باشد. این اصطلاح دو معنای کاملاً مختلف و با ریشه‌های متفاوت دارد که یکی ریشه در جامعه‌شناسی و دیگری ریشه در نقد ادبی دارد. این نظریه تأثیر شگرفی بر اندیشه سیاسی، جامعه‌شناسی و اندیشه فرهنگی قرن بیستم بر جای گذاشت. نظریه انتقادی ، نظریه ای آزادمنشانه ، تاریخی و مبتنی بر کردار سیاسی است. بنابراین اندیشه انتقادی در مدرسه باید اندیشه ای باشد که قبل از ته نشین شدن، دوباره به سطح بیاید . برنامه درسی انتقادی خصلت یک برنامه عملیاتی را دارد . دغدغه تعلیم و تربیت ، بسیج آگاهی اجتماعی دانش آموزان برای از بین بردن بدیها و ضدارزشهاست . سنت آگاهی و سنت انتقادی در محافل تعلیم وتربیت در حالت درگیری و نزاع قرار دارند . اولی به دنبال ثبات و استحکام مسائل فرهنگی و دومی درپی برهم زدن آنها و ایجاد دنیایی جدید است .

از مهمترین دستاوردهای هرمنوتیک برای نظریه و عمل اجتماعی معاصر ، نشان دادن راهی است که در آن معنای هر چیز به طور نسبی مطرح باشد ، نه در قطعیت . بنابراین از طریق پژوهش هرمنوتیک ، مطلق گرایی به نفع نسبیت گرایی پس رانده می شود .

الزامات تصور هرمنوتیک :

پژوهشگرانی که سبک هرمنوتیک را برای تحقیقات خود در حوزه علوم انسانی انتخاب می کنند ، بایستی الزامات زیر را  رعایت نمایند:

1-   توجه عمیق به زبان ؛ توجه به اینکه چگونه از زبان استفاده می شود و چگونه دیگران از آن استفاده می کنند . محقق هرمنوتیکی باید یک فرهنگ لغت در کنار خود داشته باشد .

2-    جستجوهای هرمنوتیکی در عالم زندگی آدمی بایستی به تفسیر زندگی بپردازد .

3-   تصور هرمنوتیک و نتایج آن بایستی منجر به خروج زندگی بشر از روزمرگی کسل کننده گردد .

4-   تحقیقات هرمنوتیکی بایستی دارای خلاقیت درونی باشند . هرمنوتیک لازم است دارای خلق معنا باشد، نه صرفاّ حالت گزارش .